گوریل
در ژوئن سال 2020 تنها حدود 150 تا 180 گوریل رود کراس در طبیعت باقیمانده است که مانند بسیاری از حیوانات در معرض انقراض، کاهش آنها بیشتر بهدلیل شکار غیرقانونی، از بین رفتن زیستگاه، بیماری و درگیری با انسانها گزارش شده است. رشد جمعیت گوریلها آهسته پیش میرود، زیرا سرعت تولیدمثل کمی دارند، به این معنی که مادهها فقط هر چهار تا شش سال یک بار میتوانند بچهدار شوند. یک گوریل ماده در طول زندگی خود میتواند سه یا چهار فرزند به دنیا بیاورد.
کرگدن
این شاخها آنقدر گرانبها هستند که هر کیلوگرم از یک شاخ کرگدن جوان میتواند تا 30 هزار دلار در بازار سیاه به فروش برسد. به همین دلیل، سه گونه از پنج گونه کرگدن موجود در طبیعت در معرض خطر انقراض هستند. نام این گونهها عبارت است از: کرگدن سیاه، کرگدن جاوهای و کرگدن سوماترایی. کرگدن جاوهای نزدیکترین مورد روبهنابودی است و فقط بین 46 تا 66 عدد از آن باقیمانده که همگی در پارک ملی اوجونگ کولون (Ujung Kulon) اندونزی زندگی میکنند.
لاک پشت های دریایی
یکی از بزرگترین تهدید لاکپشتهای دریایی شکار است. شکارچیان غیرمجاز تخم، پوسته، گوشت و پوست آنها را هدف قرار میدهند. آنها همچنین در معرض خطر از دست دادن زیستگاه، صید غیرمجاز، آلودگی و همچنین تغییرات آبوهوایی هستند. درجه حرارت شن و ماسه در تعیین جنسیت بچهها مؤثر است و دمای گرمتر سبب رشد لاکپشتهای ماده میشود. این بدان معنی است که حتی تغییرات دمای کوچکی میتواند نسبت جنسیتی لاکپشتها را تغییر دهد. علاوهبر این، سواحل تولیدمثل لاکپشتهای دریایی ممکن است با افزایش سطح دریا در زیرهآب ناپدید شوند.
شاخ دوکی
شاخدوکی یکی از نادرترین پستانداران بزرگ روی زمین است. این حیوان اولینبار در سال 1992 در محدوده Annamite Range در ویتنام کشف شد که حادثهای بسیار هیجانانگیز محسوب میشد و حتی بهعنوان یکی از دیدنیترین کشفهای جانورشناسی قرن 20 شناخته شد. شاخدوکی دستنیافتنی است و بهندرت دیده میشود. این حیوان بهعنوان تکشاخ آسیایی شناخته میشود و تعیین تعداد جمعیت آنها با دقت کافی دشوار است. آنچه ناراحت کننده است، شکار و نابودی زیستگاه همین تعداد نادر از شاخدوکیهاست. درحالحاضر کمتر از 750 عدد از شاخدوکیها در حیاتوحش باقی ماندهاند. البته برخی اعتقاد دارند که در سال 2022 تعداد این حیوانات به 250 عدد نیز رسیده باشد.
نهنگ شکار اطلس شمالی
نهنگ شکار اطلس شمالی غولهای آرامی هستند که در نزدیکی سواحل باقی میمانند و زمان زیادی را صرف تغذیه با زئوپلانکتونها یعنی همان جانوران ریز شناور بر سطح دریا میکنند، همه اینها باعث میشود شکار آنها آسان باشد. این آبزیان بهعلت گوشت و چربی غنی از روغنِ پیه، سالها با هجوم شکارچیان روبهرو بودهاند و اکنون یکی از گونههای بهشدت در معرض خطر هستند. درحالحاضر حدود 400 عدد از آنها باقیمانده که تنها حدود 100 ماده تولیدمثل کننده بینشان وجود دارد. اکنون این حیوانات تحت محافظت هستند و شکار این نهنگها غیرقانونی است، اما متأسفانه بهبود جمعیت آنها بهکندی انجام میشود.
.
پلنگ سیبری
مانند همه گونههای موجود در این لیست، انسانها بزرگترین تهدید آنها هستند. کتهای زیبایی که از پوست آنها ساخته میشود و همچنین استخوانهایی که برای استفاده از طب سنتی در آسیا به فروش میرسند از انگیزههای شکارچیان غیرمجاز است. آنها عمدتاً بهدلیل آتشسوزیهای طبیعی و ساختهشده توسط بشر در معرض خطر از دست دادن زیستگاه هستند. تغییرات آبوهوایی همچنان درحال تغییر زیستگاه پلنگ سیبری است و منجر به کاهش در دسترس بودن طعمهها میشود.
تمساح پوزه باریک گنگی (گریال)
متأسفانه، از دهه 1930 تعداد گریال روبهکاهش میرود و این تمساح بزرگ اکنون درحال انقراض است. فقط 100 تا 300 عدد از آنها در طبیعت باقیمانده است. کاهش آنها بهدلیل چندین مسئله است که همه معلول فعالیتهای بشر هستند. از بین رفتن زیستگاه، آلودگی و گرفتاری در تورهای ماهیگیری و شکارچیان غیرقانونی برای استفاده در طب سنتی، برخی از مهمترین دلایل مرگومیر گریالها است.
کاکاپو
یکی از تهدیدات طبیعی کاکاپوها، شکار توسط گونههایی مانند گربهها و کاکُمها است که با استفاده از بو کشیدن شکار میکنند. واکنش طبیعی کاکاپو این است که درصورت تهدید در جای خود خشک و با پسزمینه ترکیب میشوند، اما این روش حفاظتی در برابر شکارچیانی که بهجای بو از بینایی خود برای شکار استفاده میکنند، مؤثر است. مادهها نیز هنگام یافتن غذا، لانه را بدون مراقبت ترک میکنند و تخمها را آزادانه در دسترس شکارچیان قرار میدهند. اقدامات حفاظتی فشرده به معنای افزایش جمعیت درحالحاضر مؤثر بوده است، اما تنوع ژنتیکی در بین کاکاپوهای باقیمانده کم است که میتواند بقای آنها را در آینده تحتتأثیر قرار دهد. بهویژه زمانی که کاکاپوها دچار بیماری ارثی شوند.
واکیتا (گرازماهی کالیفرنیا)
واکیتا کوچکترین و در معرض خطرترین پستانداران دریایی در جهان هستند که از سال 1996 در لیست حیوانات در معرض خطر IUCN قرار گرفتهاند. در سال 2018 تنها حدود 6 تا 22 واکیتا باقیمانده بود. آخرین برآورد، از ژوئیه 2019، نشان میدهد که درحالحاضر فقط 9 مورد وجود دارد. بزرگترین تهدید آنها از صید غیرقانونی توتوابا است، ماهی بزرگی که بهدلیل داشتن بادکنکِ شناوری مورد تقاضاست. واکیتاها بهطور تصادفی در تورهایی قرار میگیرند که برای شکار توتوابا به دریا انداخته شده و غرق میشوند؛ زیرا دیگر نمیتوانند برای نفس کشیدن به سطح آب شنا کنند.
فیل جنگلی آفریقایی
فیل جنگلی آفریقایی گونهای از سرده فیلهای آفریقایی است که بهطور متراکم در جنگلهای بارانی غرب آفریقا زندگی میکنند. این فیل در میان سایر گونههای فیل، کوچکترین جثه را دارند و گوشهایشان نسبت به سایر فیلهای آفریقایی بیضیشکلتر است. خبر ناراحت کننده این است که سازمان WWF (صندوق جهانی طبیعت) این گونه را طبق آمار IUCN یکی از 17 گونه در معرض خطر جدی نامیده است که بدترین حالت از وضعیت بقای یک جاندار است و این گونهها راه دوری تا منقرض شدن ندارند. فیلهای جنگلی نرخ زادآوری پایینتری نسبت به فیلهای ساوانای آفریقایی دارند و جمعیت آنها به آسانی نمیتواند روند صعودی به دست بیاورد. مانند اکثر موارد این فهرست از بین رفتن زیستگاه بهدلیل فعالیتهای انسانی، بیشترین نقش را در انقراض این گونه دارد.
اورانگوتان
اورانگوتانها اغلب بهعلت پشمهای قرمزرنگ خود بهسرعت قابل تشخیصاند. آنها بزرگجثهترین پستانداران درختپیما محسوب میشوند و اکثر عمر خود را بالای درختان سپری میکنند. اصلیترین دلیل قرار گرفتن اورانگوتانها در معرض انقراض، جنگلزدایی است. تنها در سه دهه اخیر بیش از 80 درصد از زیست بومهای اورانگوتانها بدون هیچ مکان جایگزینی نابود شده است.
ببر جزیره سوندا
ببر سوندا آخرین جمعیت باقیمانده از ببرهای جزایر اندونزی است که بسیاری معتقدند درحالحاضر فقط در غرب این کشور پیدا میشود. این حیوانات بزرگ هماکنون یکی از کمیابترین گونهها از گربهسانان و همچنین جزو خطرناکترین حیوانات جهان هستند و که اگر مراقبتهای لازم از آنها انجام نشود، سرنوشتی مشابه با ببر مازندران را خواهند داشت. حدود یک قرن پیش هزاران ببر در جزایر سوندا زندگی میکردند، اما امروزه تنها تعداد بسیار کمی از آنها در این جزیره به حیات خود ادامه میدهند. برخی از آمار مبتنیبر آن است که کمتر از 400 قلاده از این ببر باقی مانده است، تا جایی که احتمالاً درحالحاضر جمعیت آنها تا 250 عدد نیز کاهش یافته است. بهطور کلی سایر زیرگونههای ببر نیز اوضاع خوبی ندارند. برای مثال تعداد ببر چین باقی مانده نیز بسیار کم است و تمام آنها در اسارت هستند.
گرازماهی بیباله یانگ تسه
گرازماهی بیباله که در رود یانگ تسه چین زندگی میکند، در معرض خطر جدی انقراض قرار گرفته است. متأسفانه این گونه در برابر صید، بسیار آسیبپذیر است. حتی زمانی که ماهیگیرها مستقیماً قصد صید آنها را نداشته باشند هم تعداد زیادی از آنها بهصورت تصادفی در دام میافتند و تلف میشوند. همچنین، در محل زندگی این جانور رفتوآمد دائمی است، بنابراین قایقها و کشتیها نیز در زخمی شدن و مرگ گرازماهیها تأثیر بسیاری دارند. آلودگی محیطزیست نیز سومین قاتل مهم ماهیهای رود یانگ تسه است. انتظار میرود در کمتر از 10 سال آینده اثری از گرازماهی یانگ تسه باقی نماند.
ایبیس غولپیکر
ایبیس غولپیکر، پرنده ملی کشور کامبوج است که محل زندگی آن در جنگلها و مردابهاست. اگرچه اصلیترین جمعیت این پرندگان در کشور کامبوج است، اما در شرایط بسیار نادر در کشور ویتنام نیز دیده میشود. صدای زنگ خطر ایبیس غولپیکر زمانی به گوش میرسد که بدانیم جمعیت آن در کشور تایلند به صفر رسیده است. بزرگترین تهدیدهایی که سد راه این گونه کمیاب شده است شامل شکار، قطع درختان جنگلی و سایر مزاحمتهای انسان میشود. طبق آخرین آمار درحالحاضر حدود 200 عدد از این پرنده باقی مانده است که این جمعیت با کمک افراد محلی، بازسازی محیطزیست و تلاشهای متخصصان درحال احیا است.
گونه های درحال انقراض و علت آن
براساس آمار فهرست قرمز IUCN، بیش از 48 هزار 600 گونه در معرض خطر انقراض قرار دارند. در ادامه، گونههای درحال انقراض به تفکیک درصد مشخص شدهاند.
- سیکادها (یک نوع گیاه باستانی): 71 درصد
- مرجانهای صخرهای: 44 درصد
- دوزیستان: 41 درصد
- کوسهها و سفرهماهیها: 38 درصد
- مخروطیان: 34 درصد
- سختپوستان منتخب: 28 درصد
- پستانداران: 26 درصد
- خزندگان: 21 درصد
- پرندگان: 11 درصد
علت انقراض گونهها عموماً از بین رفتن زیستگاهها، شکار بیش از حد، آلودگی محیطزیست، ورود گونههای غیربومی به زیستبوم، تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین، بیماریها و عوامل طبیعی و همچنین ترکیبی از هرکدام باعث انقراض این گونههای جانوری و گیاهی شدهاند.
حیوانات درحال انقراض ایران
در ایران نیز حیوانات مختلفی هستند که در معرض خطر انقراض قرار دارند و سازمانهای مختلفی در تلاش هستند تا این جانوران را به هر نحوی که شده حفظ کنند. در ادامه نام تعدادی از حیوانات در خطر انقراض ایرانی را آوردهایم.
- پلنگ ایرانی
- حشرهخوار شوش
- شیر ایرانی
- فوک خزری
- گورخر ایرانی
- گوزن زرد ایرانی
- وزغ کویری
- یوزپلنگ آسیایی
- میش مرغ
- هوبره
سخن آخر
آنچه خواندید تنها پانزده عدد از حیوانات در حال انقراض جهان و ایران بودند. حیوانات بسیار دیگری نیز وجود دارند که میتوانستند در این لیست جای داشته باشند. به عبارتی این فهرست قابلیت تعمیم به صدها و هزاران گونه جانوری دیگر دارد. در آخر، این متن را با این سؤال به پایان میرسانیم، در قرن گذشته یکصد هزار ببر وحشی در قاره آسیا زندگی میکردند، اما طبق گزارشها، این رقم درحالحاضر به 3200 قلاده رسیده است. به نظر شما این آمار در قرن بعد به چه عددی خواهد رسید؟